"Ik vond dat de verhalen verteld moesten worden"

Een moeder die haar uitgehongerde meisje in leven houdt met het lichaam van haar andere, dode dochter. Of het verhaal van de vrouw die als klein meisje zes dagen naast haar dode moeder in bed lag. In 1941 werd Leningrad drie jaar lang belegerd. Voor de inwoners was de onmenselijkheid grenzeloos. Maar de bewierookte Stalin oreerde over de dappere, heroïsche Russen die zijn volk behoedde voor het nazisme. Een miljoen mensen overleefden de 900 dagen niet. Filmmaakster Jessica Gorter gaf een aantal overlevenden een stem. Op het IDFA eind vorig jaar won ze de prijs voor beste Nederlands documentaire. Vanaf 12 januari draait haar film in de bioscoop.

Door Pieter Nabbe
 

Voor de inwoners van Leningrad gold een officieus spreekverbod. Ze mochten, tot lang na de oorlog, niet praten over de hongersnood, de grote hoeveelheid doden en andere ontberingen die zoveel Russen het leven heeft gekost. In hoeverre heeft dat spreekverbod de geschiedschrijving bepaald?

Jessica Gorter:
“Natuurlijk heeft dat gevolgen gehad maar het is onmogelijk te bepalen hoe, of in welke mate. Wat er destijds gebeurde is inherent aan een dictatuur. De daadwerkelijke gruwelen moesten verzwegen worden omdat de autoriteiten als de dood waren dat ze mede verantwoordelijk gesteld zouden worden voor de omvang van het drama. Na Stalins dood werd wel over Leningrad gesproken, maar vooral in termen van de heroïsche overwinning op het nazisme. Daar komt bij dat veel mensen er niet over kónden praten, net als veel overlevenden van Auschwitz.”

Bij de dood van de Noord Koreaanse leider Kim Yong-Il vloeiden de tranen in overvloed. Veel Koreanen, zo wordt gezegd, waren oprecht verdrietig. Bij Stalins dood was dat niet anders. Indoctrinatie in optima forma. Hoe betrouwbaar maakt dat de herinneringen van de mensen in uw film?

“Voordat ik ben gaan filmen heb ik in extenso research gedaan en talloze mensen gesproken die hun verhaal konden en wilden vertellen. Dit gebeurde op basis van vertrouwen. Ik heb geen moment getwijfeld aan hun oprechtheid. Ze hebben er ook geen belang bij om dingen te verzinnen. Waarom zouden ze? Ze zijn oud en hebben weinig te verliezen. Of die herinneringen betrouwbaar zijn, is iets voor wetenschappers.”

De mensen die u aan het woord laat zijn niet eensluidend. De een heeft het over een spreekverbod, de ander ontkent dat ten stelligste. Is 900 Dagen te zien als een voetnoot bij waarheidsvinding van de geschiedschrijving?

“Nee zeker niet. De waarheid ligt verborgen en versplinterd in een veel te complexe geschiedenis. Die is nauwelijks controleerbaar, laat staan dat ik daar iets aan toe te voegen hebt. Waar het me om gaat is te laten zien hoe ze met hun eigen verleden, hún waarheid omgaan. Dat vind ik eindeloos fascinerend.”

Is die fascinatie uw vertrekpunt geweest?

“De reden om de film te maken is de enorme discrepantie tussen werkelijkheid en heldendom. Bij de totstandkoming van Piter, mijn eerste lange documentaire, een portret van Sint Petersburg en zeven van haar inwoners, heb ik talloze verhalen gehoord over de oorlogsperiode. Ik vond dat die verhalen verteld moesten worden. Zo is 900 Dagen ontstaan.”

U laat Russische burgers aan het woord, maakt gebruik van archiefbeelden en geheime documenten. Heeft u ook de autoriteiten geraadpleegd?

“Dat was niet nodig. Je weet vantevoren dat je een standaardverhaal krijgt te horen. En het feit dat je buitenlander bent, werkt ook niet in je voordeel. Wel heb ik gebruik gemaakt van documenten die vrijkwamen in 2004. Na de Perestrojka is er veel openbaar gemaakt, Maar er kwam zoveel rotzooi aan het licht dat het staatsarchief snel weer werd gesloten.”

Is Stalin nog steeds een held in Rusland?

“Voor de generatie die ik portretteer over het algemeen wel. Voor hen is Hitler vergelijken met Stalin vloeken in de kerk. Bij volgende generaties ligt dat anders. Maar zelfs onder sommige van mijn Russische vrienden is dit nog altijd een gevoelig onderwerp.”